با مطالعه و نگاهی گذرا به جنبشهای مدنی و اجتماعی در جوامعی شبیه جامعه ایران به آسانی می توان دریافت که هر جنبش مدنی و اجتماعی، جدای از خواسته ها، آرمانها و جغرافیای خود غالبا از چهار سطح و لایه اجتماعی تشکیل شده است و ارتباطی دینامیک بین آنها برقرار بوده که مایه پویایی و حرکت جنبش می باشد:

1- مردم عادی   2- دانشجویان   3- فعالین جوان و دانش آموخته    4- پیش کسوتان

 هر سطح و لایه ای دارای خصوصیات و نقش مشخصی در جنبش های مدنی بوده که به بررسی آنها می پردازیم.

 1- مردم عادی: مردم عادی بعنوان حامی و پشتیبان اصلی جنبشهای مدنی مطرح میباشند که به علت مشکلات اقتصادی، درگیری روزمره گیهای زندگی و ... نقشی مقطعی و نه همیشگی دارند ، به این معنی که این گروه عظیم از جامعه در مواقع نیاز و لزوم به اثبات نقش و حمایت خود و به صورت اجرایی می پردازد (همچون انتخابات، اعتراضات همگانی، تحریم و ...). نظر به اینکه این لایه اجتماعی در اکثر اوقات ودر زمانهای عدم فعالیت،  بسیار محافظه کار می باشد ولی در زمان ابراز نقش بسیار شورانگیز حضور پیدا میکند.

 2- دانشجویان: دانشجویان با توجه به قرار گرفتن در گروه سنی خاص و آگاهی به حقوق خویش دارای نقشی رادیکال و تندرو در جنبشهای مدنی می باشند. به لحاظ ایده آلیستی و آرمان گرا بودن دانشجو، خردگرایی و رئال گرائی دارای تاثیرات نسبتا کمتری در این قشر می باشد. و بطور کلی و تاریخی نیز ، جنبشهای دانشجویی در تمامی جوامع به رادیکال بودن شناخته میگردند که رمز تاثیرگذاری آنها نیز در همین خصیصه نهفته است. این لایه اجتماعی بدلیل جوانی و نداشتن مسئولیتهای خانوادگی و زندگی توانایی فعالیتهای فکری و اجرایی را به صورت مستمر دارا میباشد و به لحاظ ارتباطی نیز ، به دلیل انتساب هر دانشجو به یک خانواده از اجتماع ، این قشر دارای روابط عاطفی قوی با مردم عادی و تاثیر گذار بر آنها می باشد.

3- فعالین جوان و دانش آموخته: این لایه در گروه سنی جوان قرار گرفته و به مناسبات و آرمانها و ایده آلهای خود کمابیش پایبند بوده و آنها را هنوز به ورطه فراموشی نسپرده اند. ولی بدلیل افتادن در جریان زندگی و داشتن تجارب دوران دانشجویی ، قشری میباشند که بیشتر به خرد گرایی شناخته می گردند تا آرمانگرایی. به دلیل جوانی توانایی فعالیتهای اجرایی و فکری را داشته ولی به لحاظ قرار گرفتن در روند روز مره گی زندگی و آغاز مسئولیتهای اقتصادی امکان فعالیت مستمر بسان دانشجویان را نداشته و بصورت جسته و گریخته و نیمه مستمر به فعالیت ادامه میدهند. این گروه به دلیل آرمانهای مشترک و نزدیکی گروه سنی ، دارای ارتباطات بالایی با دانشجویان میباشند.

 4- پیش کسوتان: پیشکسوتان ، در موقعیتی جا افتاده و بقولی سرد و گرم چشیده بوده و مسئولیتهای سنگین خانوادگی و زندگی را به دوش دارند. این گروه به عنوان پشتوانه فکری و معنوی جنبش مطرح میباشد. محافظه کاری و حرکت بطئی و حضور مقطعی و از نوع فکری، از خصوصیات این قشر می باشد.

همانطور که مشاهده گردید ، دو گروه و طبقه دانشجویان و فعالین دانش آموخته دارای نقشی تقریبا مستمر و همیشگی بوده که توانایی فعالیتهای فکری و اجرایی را دارا میباشند. این دو لایه بدلیل همسنخی فکری و آرمانی و داشتن آگاهی به دانش نوین و اعتقاد به مبانی فکری همسنگ ، ارتباط وسیعی با یکدیگر دارند که هر چه این ارتباط منظم، منسجم و سازمان یافته تر باشد ، جنبش مدنی مذکور، با قدرت فکری و اجرایی بالایی حرکت کرده و کمتر راه به خطا خواهد برد و موجبات ثمر دهی سریعتر فعالیتها را نیز ممکن خواهد ساخت. از فوائد برقراری ارتباط ارگانیک بین این دو لایه از جنبشهای مدنی، می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

-          پویایی بیشتر فعالین دانش آموخته و دمیدن روح امید به آنها

-          نفوذ بیشتر خرد گرایی و واقع بینی در دانشجویان

-          دست یابی به وحدت نظری صحیح با مطرح شدن افکار و تئوریها و نقد و بررسی آنها

-          رسیدن به وحدت عملی با طرح استراتژیها قبل از اجرا و انتخاب بهترین روش

-          دادن شتاب بیشتر به جریان ارتباطات بین لایه ها

-          تمرین نقد و بالا بردن روحیه نقادی و نقد پذیری

-          آموزش و تمرین دموکراسی و کار گروهی

-          جلوگیری از تک روی و ضعف و انشقاق

-          عملکرد قوی و به موقع در سطح جامعه

-          حمایت از فعالین جوان و تازه کار

-          و ....

  این ارتباط ارگانیک به اشکال و روشهای مختلفی میتواند شکل بگیرد ، نظیر احزاب (شاخه دانشجویی حزب مشارکت) ، تشکلهای سیاسی (سازمان دانش آموختگان ادوار تحکیم وحدت) ، نشریات ( حلقه کیان) و.... ولی در حال حاضر که حاکمیت به فعالین جنبش مدنی آذربایجان اجازه تشکیل احزاب سیاسی و فعالیت تشکیلاتی  نداده و همچنین مجوز تاسیس نشریات مستقل نداده و معدود نشریات موجود را نیز به بهانه های واهی توقیف کرده ، میتوان از فضاها و امکانات دیگر و گرچه محدودتری استفاده کرد.

  آقای "سید حیدر بیات" در نوشته " اونودولموش قونولار (1) " به احساس نیاز وجود چنین ارتباطی البته بصورت محدود و کلی پرداخته و آقای "یاشار تبریزلی" در نوشته " اونودولموش قونولار (2) " به راه حل تشکیل "یازارلار توپلومو" در فضای مجازی اینترنت اشاره کرده اند که با حمایت تعدادی ، نظیر آقای "آیدین تبریزی" در مقاله " اونودولموش قونولار (3) " همراه بود.

باید تصدیق کرد که راه حل استفاده از فضای مجازی در شرائط فوق الذکر فعلی ، تنها و بهترین راه می باشد . ولی بسیار بجا خواهد بود که با مهندسی صحیحی، گروهها و تشکلهای مجازی در زمینه های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، ادبی و اقتصادی تشکیل گردند که به فعالیت و تئوری سازی پرداخته و به مثابه حلقه زنجیری مابین دانشجویان و دانش آموختگان عمل نمایند.

باید یادآور شد که همانطور که آقای "مسعود انتظار" در نوشته " اونودولموش قونولار (4) " نوشته اند ، فضای مجازی اینترنت ، محدود بوده و در سطح تاثیرگذاری و اطلاع رسانی عمومی نمی باشد. ولی به خاطر دسترسی اکثریت فعالین دانشجو و دانش آموخته به آن ، جزء ابزارهای مناسب و موثر میباشد که به مثابه پل ارتباطی عمل می نماید.

خصوصا در حال حاضر که جریانات انحرافی و اقتدار طلب با استفاده از فضای احساسی جاری به ابراز وجود و نشر اندیشه های خود می پردازند تشکیل چنین گروهی مجازی از فعالین مستقل و بیانات و نشر جمعی اندیشه های آنان کمک بزرگی به گسترش خردگرایی و مانعی ستبر در برابر هوچیگری می باشد.